Þegar rætt er um átraskanir er verið að tala um verulegar truflanir á mataræði. Í almennri umræðu er algengast að rætt sé um lystarstol (anorexia nervosa) og lotugræðgi (bulemia) en í raun er þriðja afbrigðið einnig þekkt sem er átröskun ekki nánar tilgreind (eating disorder not otherwise specified, EDNOS). Sú síðast nefnda er einnig þekkt sem ódæmigerð átröskun (atypical eating disorder). Þrátt fyrir þessa þrjá meginflokka þá er það svo að einstaklingar geta flakkað á milli, m.ö.o. það er þó nokkur skörun milli þessara flokka.
Það eru aðallega ungar konur sem þjakaðar eru af átröskunum, en ekki má líta framhjá því að brenglun á líkamsímynd kemur einnig fram hjá ungum mönnum. Átraskanir hafa alvarleg áhrif á lífsgæði fólks og geta jafnframt verið lífshættulegar. Átraskanir einkennast af alvarlegri truflun á matarvenjum. Átraskanir verða ekki læknaðar með lyfjum eingöngu því þótt ytri einkenni sjúkdómsins séu greinileg, t.a.m. í þyngdartapi, eru orsakirnar taldar sálrænar. Átraskanir hafa þau andlegu áhrif að manneskjan upplifir mikinn kvíða, vanlíðan og þunglyndi, sem rætur geta átt í brenglaðri líkamsmynd. Einnig verða sjúklingar helteknir af hugsunum um mat og þyngd. Líkamlegar afleiðingar átraskana eru einnig mjög alvarlegar, t.d. eins og nýrnaskemmdir, beinþynning og hjartsláttaróregla.
Lystarstol (Anorexia)
Einstaklingur sem er þjakaður af lystarstoli leggur mikla vinnu í að vera undir kjörþyngd, helst langt undir kjörþyngd, iðulega með því að neita sér um mat eða gæta þess tryggilega að brenna mun fleiri hitaeiningum en borðað var. Viðkomandi er hræddur um að þyngjast og fram kemur alvarleg röskun á skynjun eigin líkamsmyndar, bæði hvað varðar stærð og lögun líkamans. Í raun er hægt að tala um megrunaráráttu, þar sem brengluð líkamsímynd leikur stórt hlutverk.
Svo virðist sem tíðni þessa sjúkdóms hafi vaxið á undanförnum árum. Hann herjar aðallega á stúlkur (90% tilfella). Þessi sjúkdómur hefst oftast milli 14 og 18 ára aldurs, og sjaldgæft er að hann hefjist fyrir kynþroska. Sjúkdómurinn getur verið viðvarandi, komið í skorpum (oft tengt álagi) eða staðið yfir í ákveðið tímabil þar sem bati fylgir í kjölfarið.
Alvarleiki sjúkdómsins kemur fram í líkamlegu ásigkomulagi einstaklingsins. Sá er þjáist af lystarstoli sýnir öll merki langvarandi sveltis, auk þess sem að blæðingar hætta, ófrjósemi, hægur hjartsláttur, fækkun á hvítum blóðkornum, lágur blóðþrýstingur. Þá er hægðatregða algeng, kviðverkir, óþol gagnvart kvefi, (sí)þreyta, beingisnun, beinþynning og lágur líkamshiti. Fyrir utan áberandi grannt (horað) útlit, þá hefur lystarstol veruleg og víðtæk áhrif á alla líkamsstarfsemi. Þetta kemur fram í hækkuðum gildum á mismunandi ensímum, próteinum og röskun í hormónastarfsemi. Sum þessara einkenna ganga til baka þegar einstaklingur nær tökum á sjúkdómi sínum og nærist í samræmi við þörf líkamans, þó eru beingisnun og beinþynning líkleg til að vera viðvarandi vandi hjá einstaklingi sem hefur verið með lystarstol.
Í meðferðarlegu tilliti þá er lystarstol erfiður sjúkdómur, þar sem sjúklingar leita sér sjaldnast aðstoðar vegna vandans, þeir kæra sig ekki um breytingar og veita því frekar mótspyrnu í meðferð og tefja því bataferlið.
Í DSM IV TR eru 4 atriði tilgreind sem greiningarviðmið fyrir lystarstoli:
- Neitar að viðhalda líkamsþyngd innan eðlilegra marka miðað við aldur og hæð. Hér er miðað við að einstaklingur vegi minna en 85% af eðlilegri þyngd ellegar að einstaklingur viðhefur ekki næga þyngdaraukningu á vaxtartíma sem veldur því að líkamsþyngd verður innan við 85% að eðlilegri líkamsþyngd.
- Mikill ótti við að þyngjast eða verða feitur, jafnvel þó að viðkomandi sé undir eðlilegri viðmiðunarþyngd.
- Skynjun á líkamslögun og þyngd trufluð, sjálfsmynd óeðlilega háð útliti og þyngd eða afneitun á hversu alvarlega lítil núverandi þyngd er.
- Tíðastopp hjá konum í a.m.k. þrjá mánuði (hér er miðað við að blæðingar komi einvörðungu í kjölfar hormónagjafar).
Ætla má að 12-15 ný tilfelli lystarstols komi fram á ári hverju á Íslandi. Aðeins hluti þeirra kemur til kasta geðdeilda landsins eða annarra meðferðaraðila. Dánartíðni sem rekja má til lystarstols er mun hærri en meðaldánartíðni. Líklegt er talið að lystarstol sé algengasta orsök ótímabærs fráfalls ungra kvenna með geðraskanir.
Lotugræðgi (Bulimia nervosa)
Einstaklingur sem glímir við lotugræðgi á það til að oféta og síðan viðhefur hann ýmsa hegðun til að losna við þá aukaþyngd sem ofátið getur haft í för með sér. Þessi hegðun felur m.a. í sér að framkalla uppköst, nota hægðalosandi lyf og/eða stunda ofsakennda líkamsrækt. Taka ber fram að sumir þeirra sem þjakaðir eru af lotugræðgi beita ekki uppköstum, það er því ekki skilyrði til að vera greindur með lotugræðgi.
Lotugræðgi og lystarstol eiga það sameiginlegt að einstaklingar eru uppteknir af því að halda í við sig í hitaeiningafjölda. Það sem einna helst aðgreinir þessa sjúkdóma hvað hegðun varðar er að þeir sem glíma við lotugræðgi eiga það til að borða stjórnlaust, jafnvel yfir 2000 hitaeiningar í mál af hitaeiningaríkum mat. Eftir slíkt kast, sem gerist oft í felum, upplifir einstaklingurinn mikla vanlíðun og gerir það sem í hans valdi stendur til að losa sig við matinn. Þeir sem eru með lystarstol svelta sig á hinn bóginn. Annað sem aðgreinir þessa sjúkdóma er að sá sem er með lotugræðgi er oft í kjörþyngd og á því auðveldara með að dylja vanda sinn.
Eins og með lystarstol þá er algengast að lotugræðgi hefjist á unglingsárunum, þegar einstaklingar eru að upplifa miklar breytingar í líkamlegu útliti. Eins og með lystarstol þá er lotugræðgi algengari hjá stúlkum en strákum. Margir fagaðilar telja að aukið álag í lífi einstaklinga geti hrint átköstum af stað; höfnun, stress, vonbrigði o.s.frv.
Í DSM IV TR eru 5 atriði tilgreind sem greiningarviðmið fyrir lotugræðgi:
- Endurtekin ofátsköst, en ofátskast inniber báða eftirtalda þætti:
a. Neyta innan tveggja tíma fæðumagns sem er klárlega meira en eðlilegt getur talist og er meira en flestir myndu gera á sama tíma og undir sömu kringumstæðum
b. Sú tilfinning er til staðar meðan á átkasti stendur að geta ekki haft stjórn á átinu, hvorki því hvað er borðað né að geta ekki hætt að borða. - Endurteknar óeðlilegar aðferðir til að fyrirbyggja þyngdaraukningu vegna ofátsins. Slíkar aðferðir innihalda uppköst, notkun hægðalosandi lyfja, föstu, óhóflega líkamsrækt – hreyfingu.
- Liðir eitt og tvö hér að framan eiga sér stað a.m.k. tvisvar á viku að meðaltali yfir þriggja mánaða tímabil.
- Sjálfsmynd er óeðlilega háð líkamslögun og þyngd
- Ofangreind einkenni einskorðast ekki við tímabil lystarstols
Getið er um tvo undirflokka lotugræðsgi í DSM IV TR:
- Hreinsandi gerð – Þar sem viðkomandi beitir aðferðum uppkasta, stólpípu eða hægðalosandi lyfja til að ná markmiði sínu.
- Ekki hreinsandi – þegar einstaklingur beitir öðrum aðferðum, t.a.m. óhóflegri líkamsrækt eða föstu.
Þessi aðgreining hefur í raun bara með þær aðferðir að gera sem einstaklingurinn notar til þess að jafna út kaloríubókhaldið.
Líkamlegar afleiðingar geta verið margþættar, s.s. tannskemmdir, sjúkdómar í munnholi og meltingarvegi, breytingar á nýrnastarfsemi, vökvaskortur, blóðrásarvandamál svo sem háþrýstingur og beinþynning.
Lotugræðgi nær iðulega hámarki innan við tvítugt, lotugræðgi er algengari en lystarstol og líklegt er talið að milli 30 og 40 ný tilfelli lotugræðgi komi fram á hverju ári.
Átröskun ekki nánar skilgreind (EDNOS). Rannsóknir hafa sýnt að allt að 3 af hverjum 10 sem á við átröskun að etja þjáist af EDNOS. Þetta er hinn þögli, gleymdi hópur einstaklinga sem eiga oft í verulegum vanda vegna hegðunar sem tengist mataræði.
Í DSM IV TR eru 5 atriði tilgreind sem greiningarviðmið fyrir EDNOS
- Fyrir stúlkur / konur, að viðkomandi uppfylli öll greiningarviðmið lystarstols en blæðingar eru reglulegar.
- Viðkomandi uppfyllir öll greiningarviðmið lystarstols en þrátt fyrir þyngdartap þá er þyngd innan eðlilegra marka.
- Viðkomandi uppfyllir öll greiningarviðmið lotugræðgi en átköstin og þær aðferðir sem notaðar eru til að fyrirbyggja þyngdaraukningu eiga sér sjaldnar stað en að meðaltali 2svar á viku og hafa staðið skemur en í 3 mánuði.
- Einstaklingur í eðlilegri þyngd grípur til hegðunar til mótvægis við þyngdaraukningu eftir að hafa neytt lítils magns fæðu (skapar uppköst eftir að hafa borðað eina samloku).
- Mikið magn af mat er reglulega tuggið en spýtt út en ekki kyngt.
- Lotuofát, það er endurtekin átkasttímabil þar sem einstaklingurinn viðhefur ekki hegðun til að vega upp á móti kaloríuinntöku sbr. greiningarviðmið fyrir lotugræðgi.
Tilhneiging er til þess að veita EDNOS einstaklingum minni athygli en veikindi þeirra eru jafn alvarleg og hinna tveggja hópanna.
Einn helsti áhættuþáttur í myndun átraskana er megrun. Iðulega líður þó nokkur tími frá því að átröskun hefst þangað til einstaklingur leitar sér aðstoðar, að meðaltali 5 ár. Átraskanir eru í eðli sínu langvinnar og eins og með svo margar raskanir er mikilvægt að grípa snemma inn í. Meðferð getur verið flókin, þá sérstaklega vegna tvífeldni sjúkdómsins og mótstöðu þess sem er haldinn átröskun.
Hannes Jónas Eðvarðsson, sálfræðingur tók saman.
Heimildir
American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 4th ed Text revision 2.ed.(DSM-IV-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association; 2002
Jónsdóttir, S., M., og Þorsteinsdóttir, G. (2006). Átraskanir: einkenni, framvinda, faraldsfræði og tengsl við geðsjúkdóma.Læknablaðið 02. tbl. 92. (Náð í grein þann 31. mars 2009 af slóðinni: http://www.laeknabladid.is/2006/02/nr/2241)
Nánar má lesa um átraskanir á vefnum undir leitarorðunum
Átraksanir
Lotugræðgi
Lystarstol
Anorexia
Bulimia
Eating disorders
