Oft heyrast setningar eins og þú verður að setja honum / henni mörk; þetta gengur ekki lengur, þú verður að taka þig á og setja þér mörk. Þrátt fyrir að þessar setningar komi jafnvel fyrir í daglegu máli þá eru ekki allir sem átta sig á hvað það merkir að setja sér mörk.

Hvað eru mörk?
Í stuttu máli þá eru mörk viðmið fyrir skil æskilegrar og óæskilegrar hegðunar. Hér er átt við hegðun í sínum víðasta skilningi. Að auki eru mörk einstaklingsbundin, þ.e. háð þeim viðmiðum sem einstaklingar hafa myndað sér. Fyrir suma er ákveðin hegðun í lagi en í augum annarra er þessi sama hegðun óásættanleg. Gott dæmi um þetta er vínberjasmökkun í stórmörkuðum. Flestir kannast við að hafa annað hvort sjálfir smakkað vínber eða horft upp á einhvern annan gera það. Í huga margra er sjálfsagt að athuga hvort þau eru góð eða ekki. Aðrir hafa þau viðmið að þessi hegðun sé óásættanleg þar sem þetta sé í raun bara þjófnaður. Fáir teldu í lagi að smakka á eplum eða melónum (nema ef verslunin býður upp á það).

Mörk og geðraskanir
Hvað hafa mörk að gera með geðraskanir? Jú, þegar einstaklingur á í geðrænum vanda þá riðlast oft þau mörk sem áður voru í gildi, ekki bara hjá viðkomandi heldur einnig hjá aðstandendum. Í sumum tilfellum verður þessi breyting svo mikil að hægt er að tala um meðvirkni. Í öðrum tilfellum eru breytingarnar minni en eigi að síður vel merkjanlegar í daglegu lífi einstaklinga og fjölskyldna. Iðulega eru þetta breytingar sem gerast hægt og hljótt. Því eru þær ekki endilega merkjanlegar fyrir þá sem hlut eiga að máli. Þegar geðheilsu einstaklings hrakar, t.a.m. depurð, þá breytist hegðun. Fyrrum dugnaðarforkur sem leið fáum að slæpast fer að mæta of seint í vinnu, draga að klára sem og byrja á verkefnum. Allt hegðun sem var óásættanleg fyrir veikindin. Annað dæmi er aðstandandi sem ávallt var sannsögull en fer að hliðra til staðreyndum í frásögn til að hylma yfir – fela – þá staðreynd að dugnaðarforkurinn er orðinn þungur í lund.

Það markaleysi sem myndast innan fjölskyldu, þar sem geðheilsu einhvers hefur hrakað, hefur iðulega þann tilgang að hlífa þeim veika fyrir kröfum daglegs lífs eða til þess að komast hjá óþægindum. Vandinn liggur í því að þarfir annarra fjölskyldumeðlima falla í skuggann af þörfum þess veika. Fjölskyldan fer að lifa á forsendum þess veika. Þessu má ekki rugla saman við tillitsemi. Tillitsemi er mun hófstilltari hliðrun hegðunar heldur en þegar mörk verða óljós. Tillitsemi er æskileg hegðun en markaleysi endurspeglar óæskilega hegðun.
Þegar markaleysi herjar á fjölskyldu þá eru spurningar eins og „Finnst mér þetta í lagi?“; „Er þetta skynsamlegt?“; „Er þetta raunhæft?“; „Er eðlilegt að þetta eða hitt sé svona“ ekki lengur hluti af mati á aðstæðum. Þegar svo er komið hafa viðmið einstaklingsins um hvað telst æskileg og óæskileg hegðun í raun vikið fyrir þörfum þess veika eða fjölskyldunnar. Þá eru einkenni meðvirkni komin fram.

Að setja mörk
Oft er erfitt að snúa þessari þróun við. Það hefur sýnt sig að fjórar spurningar geta verið hjálplegar þegar kemur að því að setja sjálfum sér og öðrum mörk. Þessar spurningar eru:

1. Hvað vil ég gera?
2. Hversu mikið get ég gert?
3. Hvað þarf ég að gera?
4. Hvað er það sem aðrir vilja að ég geri?

Tvær þær fyrstu eru kannski mikilvægastar. Svar við þeirri fyrstu gerir kröfu um sjálfsskoðun og setur manni viðmið. Svar við spurningu tvö felur í sér raunhæft mat á eigin getu miðað við þær aðstæður sem viðkomandi er í.
Það getur reynst mörgum erfitt að gefa frá sér ábyrgð á ástandi heimilisins og leita til fagaðila. Að sama skapi reynist það mörgum erfitt að setja þeim sem stríðir við geðraskanir mörk, að taka eigin viðmið fram yfir viðmið þess sem er veikur.

Hannes Jónas Eðvarðsson, sálfræðingur og félagsráðgjafi tók saman