Þegar við verðum foreldrar er ímynd hamingjusams barns sú hugmynd sem við höfum af framtíð hins nýja fjölskyldumeðlimar. Áhyggjuleysi, leikur og gleði er forskrift næstu 15-20 ára. Því miður er það ekki svo, því alveg eins og þeir fullorðnu glíma börn við sveiflur í tilfinningalífi sökum bæði umhverfis og erfða.

Þættir sem vitað er að hafa áhrif á andlega heilsu barna eru áföll í meðgöngu eða fæðingu, erfðir, umhverfisþættir eins og efnahagsleg staða (fátækt), vanörvun, misnotkun og vanræksla. Tilfinningalegir þættir hafa einnig áhrif svo sem ófullnægjandi eða brengluð tengsl við nánustu ættingja, sem getur átt sér stað vegna vímuefnaneyslu, geðsjúkdóma og ýmissa áfalla.

Aðrir erfiðleikar sem hafa áhrif á líðan barna eru margvíslegir, svo sem rifrildi, átök í skóla, afbrýðissemi í garð systkinis eða annars ættingja og brotthvarf fjölskyldumeðlimar, hvort sem er vegna búferlaflutninga, skilnaðar eða andláts. Aðrir þættir sem geta skilið eftir ör í geðheilbrigði barna er að byrja í nýjum skóla og einelti.

Þrátt fyrir að allir þessi þættir séu þekktir þá er enn eftir að komast yfir þann hjalla sem skiptir ekki síður máli og það er að skilja hvort barni líður illa eða ekki. Börn eiga oft afskaplega erfitt með að tjá tilfinningar. Þau hafa ekki hugtakaskilning né heldur málfarsgetu til að tjá þær.

Stundum tjá börn tilfinningar sínar og líðan þannig að það getur verið erfitt að vita hvernig þeim raunverulega líður. Þau hafa sjaldnast getu til að orða andlega vanlíðan á nákvæman hátt. Á hinn bóginn brýst vanlíðan oft út í hegðun barna. Hegðunarþættir sem gott er að hafa í huga þegar áhyggjur vakna í tengslum við líðan barna eru m.a:

• Hegðunar -og tilfinningaviðbrögð taka breytingum, þannig að tiltölulega lítil röskun. veldur sterkum viðbrögðum, svo sem reiði- eða grátköstum.
• Missir áhuga á því sem það hafði áður gaman af, hættir að vilja hafa samskipti við vini eða ættingja.
• Matarlyst og / eða svefn breytist án ástæðu að því að virðist, þetta lýsir sér oft í orkuleysi og þreytu.
• Frammistöðu í skóla og íþróttum hrakar, einbeitingu hrakar sömuleiðis og hefur áhrif á gengi í skóla. Óróleiki – eirðarleysi kemur oft fram í þessu samhengi.
• Barnið fer að sýna einkenni kvíða, svo sem að kvíða því að fara í heimsókn eða í skóla.
• Barnið sýnir einkenni depurðar og vonleysis sem ekki hverfa á um eða innan við viku.
• Þessi einkenni endurspeglast oft í svartsýni, vonleysi og framtaksleysi.
• Barnið ræðir um að það sé erfitt að vera til eða að það vilji ekki vera til – vilji ekki lifa – vilji fara til guðs.

Verðir þú var/vör við eitthvað af ofangreindum atriðum þá er rétt að ræða við barnið og athuga hvort þú getur fengið það til að ræða hvað er í gangi. Ekki gera of mikið úr hlutunum en ekki má heldur sópa þessu undir teppið.

Gott getur verið að:

• Hóa fjölskyldunni saman og fá álit annarra fjölskyldumeðlima á líðan barnsins.
• Spyrja barnið hvernig því líður – spyrja það hvort það sé eitthvað sem það vildi hafa öðruvísi.
• Ræða við kennara og þjálfara barnsins.
• Það getur verið gott að leita til fagaðila. Barnalæknar, sálfræðingar, félagsráðgjafar og uppeldismenntaðir einstaklingar geta komið að góðum notum til að hjálpa þér og barni þínu að ná áttum.

Ýmislegt er hægt að gera sem talist getur til fyrirbyggjandi aðgerða. Mikilvægast er kannski að kenna barni að tala um tilfinningar og hjálpa því að finna orð til að lýsa hvernig því líður á hverjum tíma. Þetta er hægt að gera með því t.a.m. að tala sjálf/ur um tilfinningar við barnið.

• Fá barnið til að tala um hvernig það heldur að öðrum líði, t.a.m. einstaklingum eða teiknimyndapersónum í kvikmyndum eða bókum.
• Fá barnið til að tala um tilfinningar (bæði góðar og slæmar) þegar tækifæri gefst.
• Þegar breytingar standa fyrir dyrum er gott að undirbúa börn, bæði með því að tala um breytingarnar, lýsa þeim með látbragði eða þegar það á við fara og kynna barnið t.a.m. breyttum aðstæðum, nýja skólanum o.s.frv.
• Þegar óvæntir atburðir gerast þá er brýnt að fræða barnið um eðli þeirra. Ef foreldrar eru að rífast er gott að útskýra að stundum sé fólk ekki sammála og verði reitt og þá rífist það. Jafnframt þarf að fullvissa barnið um að það sé elskað og að það sjálft sé ekki ástæða rifrildanna.
• Ef einhver deyr í fjölskyldunni þá er nauðsynlegt að halda vel utan um börnin, tryggja að þau verði ekki útundan í þeirri sorg sem fylgir slíkum missi. Gott er að kalla til prest til að útskýra fyrir barninu hvað dauði felur í sér.

Hannes Jónas Eðvarðsson, sálfræðingur og félagsráðgjafi tók saman. Stuðst var við greinar eftir:

Guðrúnu Guðmundsdóttur
verkefnisstjóra Geðræktar
Lýðheilsustöð

Kristján Má Magnússon
sálfræðing